شناسایی و سطح‌بندی مؤلفه‌های تاب‌آوری مدیران صنعت پتروشیمی در شرایط عدم‌اطمینان محیطی
کلمات کلیدی:
تاب‌آوری مدیران؛ عدم‌اطمینان محیطی؛ صنعت پتروشیمی؛ تحلیل مضمون؛ مدل‌سازی ساختاری ـ تفسیری.چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفه‌های تاب‌آوری مدیران صنعت پتروشیمی در شرایط عدم‌اطمینان محیطی و تعیین روابط ساختاری و سطوح اثرگذاری میان این مؤلفه‌ها انجام شد. روش‌شناسی: این پژوهش از نظر هدف کاربردی، از نظر راهبرد توصیفی-اکتشافی و از حیث نوع داده‌ها آمیخته کیفی-کمی بود. جامعه پژوهش شامل مدیران ارشد صنعت پتروشیمی و استادان دانشگاهی حوزه مدیریت منابع انسانی و رفتار سازمانی بود که با نمونه‌گیری هدفمند و نظری انتخاب شدند. در مجموع، 15 خبره شامل 7 استاد دانشگاه و 8 مدیر صنعت پتروشیمی تا دستیابی به اشباع نظری در مطالعه مشارکت کردند. در بخش کیفی، داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با تحلیل مضمون شش‌مرحله‌ای براون و کلارک تحلیل شدند. در بخش کمی، پرسشنامه خبره‌مبنا برای تعیین روابط میان مؤلفه‌ها به‌کار رفت و داده‌ها با روش مدل‌سازی ساختاری-تفسیری تحلیل شدند. برای بررسی اعتبار یافته‌های کیفی از بازنگری مشارکت‌کنندگان و برای پایایی از روش بازآزمون کدگذاری استفاده شد که میزان توافق 88.9 درصد به دست آمد. روایی محتوایی پرسشنامه نیز بر اساس نظر خبرگان تأیید شد. یافته‌ها: تحلیل داده‌های کیفی از 168 کد اولیه به 84 مضمون پایه، 28 مضمون سازمان‌دهنده و 9 مضمون فراگیر منجر شد. مدل ساختاری-تفسیری این 9 مؤلفه را در چهار سطح سلسله‌مراتبی قرار داد. در بنیادی‌ترین سطح، «حاکمیت، فرهنگ و زیرساخت سازمانی پشتیبان تاب‌آوری مدیر» قرار گرفت. «ظرفیت شناختی و ادراکی مدیر»، «ثبات و آمادگی روان‌شناختی مدیر» و «ظرفیت عملیاتی و منابع تاب‌آور» در سطح سوم قرار داشتند. «قابلیت تصمیم‌گیری و اقدام تاب‌آور» و «تاب‌آوری اجتماعی و رهبری مدیر» سطح دوم را تشکیل دادند. در سطح نخست نیز «قابلیت انطباق، یادگیری و بازآفرینی»، «تاب‌آوری عملکردی-راهبردی در برابر عدم‌اطمینان محیطی» و «شرایط عدم‌اطمینان محیطی» قرار گرفتند. ماتریس دستیابی نشان داد مؤلفه حاکمیت، فرهنگ و زیرساخت سازمانی دارای بیشترین قدرت نفوذ است و بنابراین نقش محرک و زیربنایی در شکل‌گیری سایر ظرفیت‌های تاب‌آوری مدیران دارد. نتیجه‌گیری: تاب‌آوری مدیران صنعت پتروشیمی پدیده‌ای چندبعدی و سلسله‌مراتبی است که از تعامل ظرفیت‌های فردی، روان‌شناختی، عملیاتی، اجتماعی و سازمانی شکل می‌گیرد. تقویت تاب‌آوری صرفاً از طریق توسعه ویژگی‌های فردی مدیران امکان‌پذیر نیست، بلکه مستلزم ایجاد زیرساخت‌های حاکمیتی، فرهنگی، اطلاعاتی و فناورانه مناسب است. این زیرساخت‌ها ظرفیت‌های شناختی، روان‌شناختی و عملیاتی مدیران را تقویت کرده و زمینه را برای تصمیم‌گیری سریع، رهبری تاب‌آور، یادگیری از بحران، بازآفرینی و حفظ عملکرد راهبردی در شرایط بی‌ثبات فراهم می‌کنند.
دانلودها
مراجع
Abukalusa, K., & Oosthuizen, R. (2025). An adaptive organisational leadership framework through systems thinking. International Journal of Organizational Analysis, 33(8), 2673-2703. https://doi.org/10.1108/IJOA-07-2024-4635
Al Mohannadi, I. M., Naji, K. K., Abdella, G. M., Nabeel, H., & Hamouda, A. M. (2023). Towards a resilient organization: lessons learned from the oil and gas sector in Qatar. Sustainability, 16(1), 109. https://doi.org/10.3390/su16010109
Aljaat, M. A. (2025). Sustainable Supply Chain Management in an Uncertain Business Environment: Investigating the Resilience of Upstream oil supply in Libya [Doctoral dissertation,
Azadeh, A., Haghighi, S. M., & Salehi, V. (2015). Identification of managerial shaping factors in a petrochemical plant by resilience engineering and data envelopment analysis. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 36, 158-166. https://doi.org/10.1016/j.jlp.2015.06.002
Branicki, L., Steyer, V., & Sullivan-Taylor, B. (2019). Why resilience managers aren't resilient, and what human resource management can do about it. The International Journal of Human Resource Management, 30(8), 1261-1286. https://doi.org/10.1080/09585192.2016.1244104
Christin, M., & Sondang, R. (2025). Adaptive Strategies in Building Business Resilience Amidst the Dynamics of Management Change. Economy, Business, Finance, Accounting & Management Journal, 1(2), 72-77.
Ghasemi, H. M., Homayounfar, M., & Taleghani, M. (2025). Resilience appraisal for Iranol Oil Company: Application of adaptive neuro-fuzzy inference system.
Golshahi, B. (2026). The Scenarios of Employee's Cognitive Readiness Based on Key Factors of the Cognitive Resilience. Organizational Behaviour Studies Quarterly, 15(2), 49-80. https://doi.org/10.22034/obs.2025.2051091.3508
Golshahi, B., Abdollahzade, H., & Mohamadi, A. (2025). Improving Soldiers' Psychological Resilience of the Operational Units based on the NEO Five-Factor Personality Inventory. Defense-Human Capital Management, 5(1), e721774. https://doi.org/10.22034/jdhcm.2025.2052280.1146
Golshahi, B., & Khoshnevis Zarch, A. (2025). Architecture of Applying Mixed Reality Technology in the Recruitment and Selection Process of Human Capital in the Army of the Islamic Republic of Iran. Intelligent Management of Human Capital, 2(5), 33-62. https://doi.org/10.22034/imhr.2025.548889.1040
Golshahi, B., & Mortezazadeh, A. (2024). Scenario Planning for the Risks of Expanding Artificial Intelligence in Human Capital Management Processes. Intelligent Management of Human Capital, 1(1), 29-60. https://doi.org/10.22034/imhr.2024.480339.1011
Hamieddine, C., & Akioud, M. (2025). Agility For Resilience: A Qualitative Exploration Of Companies' Strategies In A Volatile, Uncertain, Complex, And Ambiguous Environment. Corporate & Business Strategy Review, 6(2), 111. https://doi.org/10.22495/cbsrv6i2art11
Khan, H., Ozkan, K. S., Deligonul, S., & Cavusgil, E. (2024). Redefining the organizational resilience construct using a frame based methodology: A new perspective from the ecology based approach. Journal of Business Research, 172, 114397. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2023.114397
Liang, F., & Cao, L. (2021). Linking employee resilience with organizational resilience: The roles of coping mechanism and managerial resilience. Psychology research and behavior management, 1063-1075. https://doi.org/10.2147/PRBM.S318632
Pashapour, S., Bozorgi-Amiri, A., Azadeh, A., Ghaderi, S. F., & Keramati, A. (2019). Performance optimization of organizations considering economic resilience factors under uncertainty: A case study of a petrochemical plant. Journal of Cleaner Production, 231, 1526-1541. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.05.171
Plimmer, G., Berman, E. M., Malinen, S., Franken, E., Naswall, K., Kuntz, J., & Löfgren, K. (2022). Resilience in public sector managers. Review of Public Personnel Administration, 42(2), 338-367. https://doi.org/10.1177/0734371X20985105
Pradana, D. W., & Ekowati, D. (2024). Future organizational resilience capability structure: a systematic review, trend and future research directions. Management Research Review, 47(10), 1586-1605. https://doi.org/10.1108/MRR-08-2023-0538
Rahi, K., Alghoush, M., & Halaby, R. (2025). A scale to assess organizational resilience for the oil and gas industry: testing and future perspectives. Benchmarking: An International Journal, 32(7), 2636-2661. https://doi.org/10.1108/BIJ-12-2023-0869
Ranucci, R., & Wang, S. (2024). Resilience in Top Management Teams: Responding to crisis by focusing on the future. Long Range Planning, 57(1), 102268. https://doi.org/10.1016/j.lrp.2022.102268
Salehi, V., & Veitch, B. (2020). Measuring and analyzing adaptive capacity at management levels of resilient systems. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 63, 104001. https://doi.org/10.1016/j.jlp.2019.104001
Salendab, F. A., & Lardera, L. P. (2026). The role of leadership in organizational resilience: Navigating uncertainty with confidence. In Developing Resilient and Secure Organizations: Leadership and Security Measures (pp. 1-30). IGI Global Scientific Publishing. https://doi.org/10.4018/979-8-3373-4928-2.ch001
Shirali, G. A., Rashnoudi, P., Salehi, V., & Ghanbari, S. (2023). A hierarchical assessment of resilience engineering indicators in petrochemical industries using AHP and TOPSIS. Human Factors and Ergonomics in Manufacturing & Service Industries, 33(1), 3-26. https://doi.org/10.1002/hfm.20980
Shirali, G. A., Shekari, M., & Angali, K. A. (2016). Quantitative assessment of resilience safety culture using principal components analysis and numerical taxonomy: A case study in a petrochemical plant. Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 40, 277-284. https://doi.org/10.1016/j.jlp.2016.01.007
Tsvetkova, A., & Gammelgaard, B. (2025). Social-ecological resilience in extreme natural environments: a multiple case study of arctic offshore supply ecosystems. International Journal of Operations & Production Management, 45(2), 463-492. https://doi.org/10.1108/IJOPM-08-2023-0627
Wall, T., & Bellamy, L. (2019). Redressing small firm resilience: exploring owner-manager resources for resilience. International Journal of Organizational Analysis, 27(2), 269-288. https://doi.org/10.1108/IJOA-02-2018-1364
YahiaMarzouk, Y., & Jin, J. (2022). The relationship between environmental scanning and organizational resilience: Roles of process innovation and environmental uncertainty. Frontiers in Environmental Science, 10, 966474. https://doi.org/10.3389/fenvs.2022.966474
Yu, M., Wen, J., Smith, S. M., & Stokes, P. (2022). Building-up resilience and being effective leaders in the workplace: a systematic review and synthesis model. Leadership & Organization Development Journal, 43(7), 1098-1117. https://doi.org/10.1108/LODJ-09-2021-0437
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 1404 Ali Ahmadi, Parvaneh Gelard, Maryam Adibzadeh, Mohsen Mohammadian saravi (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
